Własna działalność a staż pracy do emerytury – co warto wiedzieć?

Według nowych przepisów, okres prowadzenia jednoosobowej działalności gospodarczej będzie wliczany do stażu pracy od 1 stycznia 2026 roku. Warunkiem jest podleganie w tym czasie ubezpieczeniom społecznym. Szczegóły reformy wyjaśniamy w dalszej części artykułu.

Jakie okresy aktywności obecnie pomija się przy obliczaniu stażu?

W świetle obowiązującego prawa pojęcie stażu pracy jest ściśle powiązane z zatrudnieniem w ramach stosunku pracy. Oznacza to, że do jego długości zalicza się czas świadczenia obowiązków na podstawie umowy o pracę, mianowania czy powołania. Wyklucza to tym samym cały szereg innych form zarobkowania, które są powszechne na rynku.

Najbardziej dotkliwą luką jest pomijanie okresu prowadzenia własnego biznesu. Osoby, które przez lata opłacały składki jako przedsiębiorcy, po przejściu na etat są traktowane jak osoby bez doświadczenia, co ogranicza ich dostęp do kluczowych benefitów. Podobny problem dotyczy osób wykonujących pracę na podstawie umuów cywilnoprawnych.

Aktualna sytuacja prowadzi do nierówności, ponieważ dwie osoby wykonujące podobne obowiązki – jedna na etacie, druga na umowie zlecenia – mają zupełnie inne uprawnienia. Ta dysproporcja stała się bezpośrednią przyczyną lobbowania za zmianami legislacyjnymi.

Ustawa stażowa – co dokładnie zmieni się w 2026 roku?

Podpisana przez Prezydenta RP 15 października 2025 roku tak zwana ustawa stażowa wprowadza rewolucyjne zmiany w Kodeksie pracy. Jej głównym założeniem jest poszerzenie katalogu okresów uznawanych za staż pracy o czas prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej oraz okresy świadczenia usług na podstawie określonych umuów cywilnoprawnych.

Nowelizacja zakłada, że do stażu pracy będą wliczane m.in. okresy współpracy z osobą prowadzącą działalność, np. małżonkiem czy innym członkiem rodziny, co jest dużym ułatwieniem dla osób pomagających w biznesie.

Projekt ustawy został wcześniej przyjęty przez Stały Komitet Rady Ministrów 22 maja 2025 roku, a następnie przeszedł pełną ścieżkę legislacyjną. Nadzór nad reformą sprawowała ministra pracy Agnieszka Dziemianowicz-Bąk. Nowe przepisy mają obowiązywać od 1 stycznia 2026 roku dla sektora finansów publicznych, natomiast dla pozostałych przedsiębiorców terminem granicznym jest pierwszy dzień miesiąca następującego po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia ustawy.

Wprowadzone vacatio legis jest celowym zabiegiem. Da pracodawcom niezbędny czas na ponowne przeliczenie stażu pracowników z uwzględnieniem wcześniejszych okresów samozatrudnienia czy zleceń, co często będzie wymagało weryfikacji dokumentacji i aktualizacji regulaminów wynagradzania.

Co dokładnie zostanie uwzględnione w nowym stażu pracy?

Po wejściu w życie nowelizacji, do okresu zatrudnienia zostanie dodany szereg aktywności, które dotychczas nie były brane pod uwagę. Reforma obejmuje nie tylko sam fakt prowadzenia firmy, ale również wiele innych, specyficznych okoliczności wiążących się z tą formą aktywności.

Nowy, poszerzony katalog okresów wliczanych do stażu pracy będzie obejmować następujące pozycje:

• okres prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, o ile stanowił tytuł do ubezpieczeń społecznych,
• czas pozostawania osobą współpracującą przy prowadzeniu takiej działalności,
• okresy pracy na podstawie umowy zlecenia, umowy agencyjnej oraz umowy o świadczenie usług,
• członkostwo w rolniczej spółdzielni produkcyjnej lub spółdzielni kółek rolniczych,
• udokumentowany okres innej niż zatrudnienie działalności zarobkowej przebytej za granicą,
• okres zawieszenia pozarolniczej działalności gospodarczej w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, za który opłacono składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Co z okresami zwolnień ze składek ZUS?

Istotnym novum jest potraktowanie czasu, w którym przedsiębiorca formalnie korzystał z ulg i nie odprowadzał pełnych składek. Ustawodawca zdecydował, że do stażu pracy wliczane będą także okresy zwolnienia z opłacania składek społecznych. Dotyczy to bezpośrednio osób korzystających z ulgi na start, przekroczenia rocznej podstawy wymiaru składek oraz ulgi ZUS dla uczniów i studentów do 26. roku życia.

Co więcej, nawet jeśli ZUS nie będzie w stanie wydać zaświadczenia za bardzo odległy okres, ustawodawca przewidział możliwość udowodnienia stażu własnymi dokumentami przez osobę zainteresowaną. To pokazuje elastyczne i propracownicze podejście do tematu dokumentowania przeszłości zawodowej.

Jak zmiany przełożą się na konkretne uprawnienia i świadczenia?

Wliczenie wcześniej prowadzonej działalności gospodarczej do stażu pracy nie jest tylko teoretyczną korektą. Ma bezpośrednie i bardzo wymierne przełożenie na sytuację zawodową osób, które po latach samozatrudnienia decydują się na przejście na etat. Nowe przepisy otwierają dostęp do świadczeń, które wcześniej były poza zasięgiem.

Lista kluczowych benefitów, które staną się dostępne lub ulegną poprawie, przedstawia się następująco:

• wyższy wymiar urlopu wypoczynkowego – zdobycie 10-letniego stażu skutkuje wzrostem z 20 do 26 dni w roku,
• prawo do nagrody jubileuszowej, np. za 25 czy 30 lat pracy, jeśli zakładowy regulamin to przewiduje,
• zabezpieczenie w postaci wydłużonego okresu wypowiedzenia,
• możliwość uzyskania dodatku stażowego oraz wyższej odprawy.

Przykłady naliczania uprawnień po reformie

Obrazowo działanie nowego prawa wyjaśniają przykłady przygotowane przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Pracownik z 7-letnim stażem etatowym, który wcześniej pracował 4 lata na umowie zlecenia, od stycznia 2026 roku osiągnie wymagane 10 lat. Dzięki temu jego urlop wypoczynkowy wzrośnie o 6 dni.

Z kolei osoba pracująca na umowie o pracę od dwóch lat, która wcześniej przez półtora roku była związana ze swoim pracodawcą umową zlecenia, zyska 3-miesięczny okres wypowiedzenia. Wcześniej chronił ją tylko miesięczny, gdyż zakładowy staż pracy okazał się zbyt krótki.

Najciekawszy scenariusz dotyczy pracownika, który 1 lutego 2028 roku będzie świętował 20-lecie pracy etatowej. Jeśli doliczy do tego wcześniejsze 5 lat prowadzenia jednoosobowej działalności gospodarczej, nabędzie prawo do nagrody jubileuszowej za 25 lat pracy. Oczywiście pod warunkiem, że jego zakład pracy przewiduje w ogóle wypłatę takich premii.

W przypadku rekrutacji do administracji publicznej, gdzie na niektóre stanowiska wymagany jest formalnie potwierdzony staż, zmiany ułatwią karierę osobom z doświadczeniem zdobytym poza etatem.

Co z okresami nakładania się różnych form aktywności?

W praktyce może dojść do sytuacji, gdzie dana osoba prowadziła równolegle kilka form zarobkowania, na przykład działalność gospodarczą i umowę zlecenie. Aby uniknąć sztucznego podwajania stażu, nowelizacja wprowadza jasną zasadę. W przypadku nakładania się różnych okresów aktywności zawodowej, do okresu zatrudnienia zostanie wliczony tylko jeden z nich.

Ustawodawca wskazuje, że będzie to ten wariant, który jest korzystniejszy dla zatrudnionego. Pracodawca lub ZUS, wydając zaświadczenie, zastosują interpretację dającą pracownikowi najdłuższy łączny staż. Ta reguła zapobiega nadużyciom, ale jednocześnie chroni interes pracownika.

Jak udokumentować okres działalności do celów stażowych?

Podstawowym dokumentem potwierdzającym przeszłość ubezpieczeniową stanie się zaświadczenie wydawane przez ZUS na wniosek zainteresowanego. Będzie ono potwierdzać fakt podlegania ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej czy wykonywania umowy zlecenia. To na pracowniku spoczywać będzie ciężar dostarczenia takiego dokumentu przyszłemu lub obecnemu pracodawcy.

Wyjątek stanowią okresy zatrudnienia za granicą oraz bardzo stare okresy niepodlegające zgłoszeniu do ZUS. W takich przypadkach dowodzenie będzie odbywać się na zasadach ogólnych reguł dowodowych. Pracownik będzie mógł przedstawić własne dokumenty, takie jak stare umowy czy rachunki, aby wykazać wcześniejszą aktywność zawodową.

Czy wcześniej próbowano już uregulować ten problem?

Kwestia nierównego traktowania osób samozatrudnionych nie jest nowa. Już 13 kwietnia 2017 roku do Sejmu trafił poselski projekt ustawy, który miał na celu wliczanie okresów prowadzenia biznesu i umów cywilnoprawnych do pracowniczego stażu. Projekt zakładał objęcie zmianami znacznie szerszego grona osób, w tym wspólników spółek osobowych czy prokurentów.

Tamten projekt spotkał się z negatywnym stanowiskiem ówczesnego rządu i nigdy nie został przyjęty. Wskazywano wtedy na zbyt duże koszty i komplikacje. Obecna, podpisana już przez Prezydenta RP ustawa jest spełnieniem wieloletnich postulatów Rzecznika Praw Obywatelskich, który wielokrotnie podkreślał, że ówczesny stan prawny naruszał konstytucyjną zasadę równości wobec prawa.

Dla pełnego obrazu warto pamiętać, że istnieje też lista sytuacji, gdzie mimo braku świadczenia pracy, staż i tak jest naliczany w obecnym stanie prawnym. Należą do nich między innymi:

• okres urlopu wychowawczego, który nie przerywa ciągłości stażu,
• czas pobierania zasiłku dla bezrobotnych lub stażu organizowanego przez starostę,
• okres służby wojskowej oraz zatrudnienia u pracodawcy zagranicznego,
• a także studia doktoranckie, maksymalnie 4 lata pod warunkiem uzyskania tytułu doktora.

Wpływ nowego stażu pracy na wysokość przyszłej emerytury

Wliczenie działalności gospodarczej i umów cywilnoprawnych do stażu to nie tylko korzyści w trakcie trwania kariery zawodowej. Fundamentalne znaczenie ma wpływ tych okresów na wysokość wypłaty z ZUS po zakończeniu aktywności zawodowej. Im dłuższy udokumentowany i składkowy staż, tym finalnie korzystniejszy będzie algorytm wyliczenia świadczenia, co dla wielu osób może oznaczać realną, finansową różnicę na starość.

Kluczowym warunkiem, bez którego zaliczenie okresu nie będzie możliwe, jest fakt opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Tylko okresy, które stanowiły tytuł do ubezpieczeń społecznych, zostaną uwzględnione. Dzięki temu system pozostaje spójny, a staż pracy odzwierciedla realny, a nie tylko formalny, wkład w system ubezpieczeniowy.

Planowane zmiany w znaczący sposób wyrównują szanse wszystkich ubezpieczonych, bez względu na formę, w jakiej świadczyli pracę. Dla wielu osób będzie to gwarancja, że lata ciężkiej pracy na własny rachunek nie okażą się „pustym okresem” w kontekście przyszłych praw do godziwych świadczeń z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.