Od 15 listopada 2023 roku rodzic, który sam odrzucił spadek, może złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu małoletniego dziecka bez zgody sądu. Warunkiem jest wspólne działanie obojga rodziców posiadających pełnię władzy rodzicielskiej oraz odrzucenie spadku przez pozostałe rodzeństwo dziecka. W dalszej części artykułu wyjaśniamy krok po kroku, jak sprawnie przejść przez cały proces.
Kiedy potrzebna jest zgoda sądu opiekuńczego?
Nowelizacja Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z 2023 roku wprowadziła ułatwienia dla rodziców, ale nie zniosła całkowicie obowiązku wizyt w sądzie. Zgoda sądu opiekuńczego pozostaje obowiązkowa w konkretnych przypadkach. Dotyczy to przede wszystkim sytuacji, gdy rodzice nie mogą dojść do porozumienia co do odrzucenia spadku w imieniu małoletniego. Innym przykładem jest brak odrzucenia spadku przez pozostałych zstępnych rodziców tego dziecka, na przykład przez pełnoletnie rodzeństwo.
Interwencja sądu będzie również nieunikniona, jeśli małoletni dziedziczy bezpośrednio z ustawy, a nie w wyniku wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica. Taka sytuacja ma miejsce, gdy umiera ojciec dziecka i jednocześnie mąż matki – tutaj tytuł do dziedziczenia wynika z pokrewieństwa w linii prostej. W takich okolicznościach przedstawiciel ustawowy nie może skorzystać z uproszczonej ścieżki notarialnej i musi wystąpić z wnioskiem o zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka.
Wniosek składa się do wydziału rodzinnego sądu rejonowego właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka. Orzeczenie staje się skuteczne dopiero po uprawomocnieniu.
Uproszczona procedura u notariusza
Po spełnieniu określonych przesłanek rodzice mogą pominąć sąd i złożyć oświadczenie bezpośrednio przed notariuszem. Uproszczenie dotyczy wyłącznie sytuacji, gdy dziecko jest powołane do dziedziczenia wskutek uprzedniego odrzucenia spadku przez rodzica. W istocie chodzi o to, by nie zmuszać rodzin do sądowej batalii w przypadkach, w których logicznym następstwem decyzji rodzica jest identyczna decyzja wobec dziecka.
Warunki odrzucenia spadku bez sądu
Aby skutecznie skorzystać z nowej ścieżki, należy kumulatywnie spełnić kilka warunków. Przede wszystkim oboje rodzice muszą posiadać władzę rodzicielską i działać za obopólną zgodą lub wspólnie stawić się u notariusza. Nie jest możliwe dokonanie tej czynności przez jednego rodzica bez wyraźnej zgody drugiego. Ponadto odrzucenie spadku musi dotyczyć również pozostałych dzieci spadkobiercy – zarówno małoletnich, jak i pełnoletnich. W przypadku pełnoletniego dziecka procedura jest prostsza, gdyż może ono złożyć oświadczenie samodzielnie.
Dokumenty wymagane w kancelarii notarialnej
Wizyta u notariusza wymaga zebrania kilku istotnych dokumentów. Podstawą jest odpis skrócony aktu zgonu spadkodawcy oraz jego ostatni adres zamieszkania. W małych miejscowościach wystarczy sama nazwa miejscowości. Konieczne będzie również przedstawienie odpisu skróconego aktu urodzenia dziecka i podanie jego danych osobowych. Kluczowym dokumentem jest wypis aktu notarialnego lub wyciąg z protokołu sądowego potwierdzający, że rodzic odrzucił wcześniej spadek we własnym imieniu.
W niektórych sytuacjach rejent może poprosić o dodatkowe zaświadczenia. Obecność dziecka przy sporządzaniu aktu notarialnego nie jest wymagana. Warto pamiętać, że jeden wypis aktu notarialnego poświadczającego odrzucenie spadku trafia obligatoryjnie do właściwego sądu spadku.
Jak liczyć termin 6 miesięcy na złożenie oświadczenia?
Termin 6 miesięcy na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku jest kluczowy dla całej procedury. W przypadku małoletniego rozpoczyna on swój bieg od dnia, w którym przedstawiciel ustawowy dowiedział się o tytule powołania dziecka do spadku. Istotna zmiana zaszła w art. 1015 § 12 Kodeksu cywilnego – jeżeli złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego. Oznacza to, że okres oczekiwania na postanowienie sądu nie „zjada” sześciomiesięcznego limitu.
Dla przykładu, jeśli rodzic dowiedział się o powołaniu dziecka 1 marca i od razu złożył wniosek do sądu opiekuńczego, a postępowanie trwało cztery miesiące, termin na wizytę u notariusza po uprawomocnieniu się zgody nie ulegnie skróceniu. W praktyce bieg terminu zostanie wznowiony i rodzic będzie miał pełne pozostałe dwa miesiące na finalizację sprawy. Zupełnie inaczej wygląda sytuacja w uproszczonej ścieżce notarialnej – tu termin dla dziecka zaczyna się w momencie odrzucenia spadku przez rodzica, a nie od śmierci spadkodawcy.
Koszty odrzucenia spadku w imieniu dziecka
Wybór ścieżki ma również wymiar finansowy. Maksymalna taksa notarialna za przyjęcie oświadczenia o odrzuceniu spadku wynosi 50 zł netto od osoby, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości. Do tej kwoty należy doliczyć koszt wypisów aktu notarialnego, czyli 6 zł netto od strony, oraz podatek VAT w stawce 23%. Łącznie wydatek rzadko przekracza 150 zł.
W postępowaniu sądowym opłata stała od wniosku wynosi 100 zł, ale w zamian za niższy koszt bezpośredni trzeba liczyć się z czasem oczekiwania na rozprawę – w dużych miastach trwa to od miesiąca do nawet pół roku.
Należy pamiętać, że notariusz ma obowiązek przesłania jednego wypisu do sądu spadku. Przed wizytą dobrze jest skonsultować całkowity koszt telefonicznie, ponieważ na ostateczną sumę mogą wpłynąć inne drobne czynności notarialne konieczne do skompletowania dokumentacji.
Sytuacje szczególne
W praktyce prawniczej pojawia się wiele nietypowych konfiguracji rodzinnych, których nie reguluje wprost uproszczona nowelizacja. Rozwód rodziców, brak kontaktu z drugim opiekunem czy dziedziczenie transgraniczne wymagają szczególnej uwagi i często wykluczają możliwość szybkiej wizyty u rejenta.
Gdy rodzice są po rozwodzie
Jeżeli obojgu rozwiedzionym rodzicom przysługuje władza rodzicielska, zgoda na odrzucenie spadku przez dziecko musi być wyrażona wspólnie. Nawet przy ograniczonych kontaktach notariusz będzie wymagał obecności obojga lub stosownego pełnomocnictwa z urzędowo poświadczonym podpisem. W sytuacji, gdy jeden z rodziców blokuje decyzję, pozostaje droga sądowa – sąd opiekuńczy rozstrzygnie, czy odrzucenie spadku leży w interesie małoletniego.
Odrzucenie spadku za granicą
Polscy rezydenci przebywający za granicą również mogą skutecznie odrzucić spadek w imieniu dziecka. Wymagane jest do tego pełnomocnictwo w formie pisemnej z podpisem urzędowo poświadczonym. Dokument taki najbezpieczniej sporządzić przed polskim konsulem. W przypadku korzystania z miejscowego notariusza niezbędne będzie opatrzenie dokumentu klauzulą Apostille.
Ryzyko odmowy przez sąd lub notariusza
Zarówno sąd, jak i notariusz muszą działać w granicach prawa i dbać o dobro dziecka. Odmowa wydania zgody zdarza się w praktyce rzadko, ale może nastąpić. Sąd opiekuńczy nabiera wątpliwości zwłaszcza wtedy, gdy wartość aktywów spadku znacznie przewyższa długi. Notariusz z kolei odmówi dokonania czynności, jeśli rodzice nie będą w stanie potwierdzić faktu odrzucenia spadku przez inne zstępne dzieci lub nie przedłożą kompletu wymaganych papierów.
Oświadczenie składane pod rygorem odpowiedzialności karnej
Nowelizacja z 2023 roku przyniosła również zmianę w Kodeksie postępowania cywilnego w zakresie formy oświadczeń. Zgodnie z art. 641 § 31 k.p.c., rodzic składający oświadczenie w imieniu dziecka potwierdza cztery okoliczności: zakres przysługującej mu władzy rodzicielskiej, zgodę drugiego rodzica (chyba że działają wspólnie), fakt uprzedniego odrzucenia spadku przez rodzica oraz fakt odrzucenia spadku przez pozostałych zstępnych. Osoba składająca podpis musi być świadoma, że czyni to pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.
W oświadczeniu sporządzanym na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym obligatoryjnie zamieszcza się klauzulę: „Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia”. Zastępuje ona pouczenie organu.
Jedno oświadczenie może przy tym dotyczyć więcej niż jednego małoletniego dziecka, co jest sporym ułatwieniem przy liczniejszym rodzeństwie. Wystarczy wskazać dane wszystkich dzieci, by uniknąć sporządzania oddzielnych aktów notarialnych.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Kto może złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu małoletniego bez zgody sądu?
Obaj rodzice posiadający wspólnie władzę rodzicielską mogą złożyć takie oświadczenie u notariusza, jeśli spełnione są pozostałe przesłanki, w tym wcześniejsze odrzucenie spadku przez rodzica.
W jakich sytuacjach konieczna jest zgoda sądu opiekuńczego?
Zgoda sądu jest wymagana, gdy rodzice nie osiągną porozumienia, gdy inne zstępne nie odrzuciły spadku, lub gdy małoletni dziedziczy z ustawy i czynność wykracza poza zwykły zarząd majątkiem.
Jakie dokumenty trzeba zabrać do notariusza, by odrzucić spadek za dziecko?
Należy przedstawić skrócony akt zgonu spadkodawcy z ostatnim adresem, skrócony akt urodzenia dziecka oraz wypis aktu notarialnego lub wyciąg z protokołu sądowego potwierdzający wcześniejsze odrzucenie spadku przez rodzica.
Jak liczy się sześciomiesięczny termin na złożenie oświadczenia dla małoletniego?
Termin biegnie od chwili, gdy przedstawiciel ustawowy dowiedział się o tytule powołania dziecka do spadku, a jeśli konieczne jest zezwolenie sądu, okres ten zostaje zawieszony na czas trwania postępowania.
Ile kosztuje odrzucenie spadku u notariusza?
Maksymalna taksa wynosi 50 zł netto od osoby, do czego dochodzą wypisy po 6 zł netto za stronę i 23% VAT, a łączny koszt zazwyczaj nie przekracza około 150 zł.
Co gdy rodzice są po rozwodzie i mają władzę rodzicielską?
Oboje muszą wyrazić zgodę wspólnie lub stawić się u notariusza, a brak porozumienia skutkuje koniecznością zwrócenia się do sądu opiekuńczego.
Czy rodzic może odrzucić spadek za dziecko przebywające za granicą?
Tak, ale potrzebne jest pełnomocnictwo z podpisem urzędowo poświadczonym lub dokument z klauzulą Apostille sporządzony przed konsulem lub miejscowym notariuszem.
Jakie są konsekwencje złożenia fałszywego oświadczenia w imieniu dziecka?
Osoba składająca oświadczenie potwierdza pod rygorem odpowiedzialności karnej prawdziwość czterech okoliczności i może ponieść konsekwencje karne za kłamstwo.
